Kościoły i kaplice

Pierwszym znanym i być może pierwszym proboszczem borkowskiej parafii był ksiądz Andrzej. To on prawdopodobnie zbudował drewniany kościół pod wezwaniem św. Piotra i Pawła i zajął się istniejącym na terenie jego parafii miejscem kultu przy cudownym źródełku i obrazie Najświętszej Marii Panny, nawiedzanym przez rzesze wiernych prawdopodobnie od końca XIII wieku. Liczni autorzy datują ten rozkwit kultu Najświętszej Marii Panny w Borku Starym na rok 1336.

W 1420 roku arcybiskup lwowski Jan Rzeszowski, który po śmierci biskupa Macieja opiekował się diecezją, dokonał poświęcenia kaplicy NMP, która występuje w dokumentach również pod wezwaniem św. Krzyża. Dokumenty podają, że do kościółka NMP i św. Krzyża przylegała kaplica, w której znajdował się cudowny obraz Matki Bożej. Zbudowana ona była w polu o pół mili drogi od wioski. Od 1669 r. opiekę nad tym miejscem sprawują dominikanie.

Najważniejszą rolę w dziejach parafii odegrał kościół pod wezwaniem św. Piotra i Pawła, który według o. Roberta Świętochowskiego OP istniał już w 1465 roku. Właśnie w tym roku 15 czerwca Jan z Pilczy, kasztelan krakowski i starosta przemyski, na prośbę ówczesnego proboszcza borkowskiego, ks. Bartłomieja, dokonał uposażenia parafii.

„Nadał istniejącemu kościołowi św. Piotra i Pawła w Borku Starym łan, czyli włókę ziemi w Borku Nowym, ciągnący się od drogi wiodącej z Tyczyna do Błażowej aż po rzeczkę Bratka, oraz pół łanu w Borku Starym, znanym w 1541 roku jako pole Orzechowskie, wraz z zaroślami i ogrodami, leżącymi pomiędzy obu wymienionymi polami. Nadto przyznawał kościołowi prawo pobierania dziesięciny snopowej z wszelkiego zboża i po każdej orce z pól wójtowskich, czyli sołeckich w Borku Starym, Borku Nowym i Brzezówce po wieczne czasy, bez względu na to, kto będzie właścicielem tych posiadłości. Nadanie to było umową obopólną, bo na kościele św. Piotra i Pawła zaciążył obowiązek odprawiania cztery razy do roku w Suche dni Mszy św. i odprawiania nabożeństw za zmarłych, czyli tzw. wigilii.”

o. Robert Świętochowski OP

W niewyjaśnionych dotychczas okolicznościach biskup przemyski Wawrzyniec Goślicki w 1598 r. uzależnił parafię borkowską od parafii tyczyńskiej. Rok później zmarł ostatni niezależny proboszcz w Borku Starym ks. Marcin Lasocha. Od tego czasu kościół obsługiwali wikarzy zwani komendarzami.

W 1624 r. Tatarzy pod wodzą baszy Kantemira spalili pierwotny kościół. Podobny los spotkał wówczas kościoły w Tyczynie, Słocinie i Hyżnem. Na jego gruzach w latach 1646–1649 postawiono nowy kościół kamienny, który został konsekrowany dopiero w 1883 r. przez biskupa przemyskiego Łukasza Ostoję Soleckiego. Usamodzielnienie borkowskiej parafii nastąpiło 12 marca 1888 r. Biskup Solecki, erygując parafię w Borku Starym, powołał na jej proboszcza dotychczasowego komendariusza, ks. Edwarda Koteckiego.

Obecny kościół parafialny murowany, trzynawowy, neogotycki z wieżą, wybudowano w latach 1928–1938, według projektu Bronisława Wiktora. Konsekrował go w roku 1939 biskup przemyski Franciszek Barda. W kościele znajdują się trzy barokowe ołtarze ze starego kościoła, chrzcielnica z roku 1755 oraz kilka obrazów, w tym obraz Matki Bożej Niepokalanie Poczętej. Obok kościoła znajduje się dzwonnica murowana. Polichromię kościoła wykonał w latach 1957–1958 artysta Stanisław Szmuc. Organy 15-głosowe zbudował w roku 1939 Emil Narolski z Przemyśla.

Parafia św. Piotra i Pawła w Borku Starym to wyjątkowa parafia, obejmuje bowiem cztery wioski położone w czterech gminach. Na jej terenie istnieją trzy kościoły dojazdowe: Kaplica w Nowym Borku, Kościół w Borówkach i Kaplica w Nowym Borku – Woli.